Мои Конспекты
Главная | Обратная связь


Автомобили
Астрономия
Биология
География
Дом и сад
Другие языки
Другое
Информатика
История
Культура
Литература
Логика
Математика
Медицина
Металлургия
Механика
Образование
Охрана труда
Педагогика
Политика
Право
Психология
Религия
Риторика
Социология
Спорт
Строительство
Технология
Туризм
Физика
Философия
Финансы
Химия
Черчение
Экология
Экономика
Электроника

Структурныя тыпы дзейніка і выказніка і спосабы іх выражэння ў СБМе.



Састаўны дзеяслоўны выказнік = дапаможныя дзеясловы: фазісныя (пачынаць), мадальныя (хацець, імкнуцца рады, гатовы, павінен) + інфінітыў. Сістаўны іменны выказнік = Дзеяслоў звязка быць, з’яўл., станавіцца, называць, здавацца, лічыцца, рабіцца, дзеясловы стану: сядзець стаяць, хадзіць, бегчы + іменная частка. Просты дзеяслоўны выказнік. Саст. іменны вык – асн. лексічнае значэнне заключана ў наз, прым, займ, ліч, дзеепрым, прыслоўі. А у састаўным дзеяслоўным выказніку – у інфінітыве.

Дзейнік уводзіць прадмет маўлення. Дзейнік – 1ін з гал. членаў двухсаст. сказа, які суадносіцца з выказнікам. Семантыка дзейніка – значэнне ахарактарызаванага прадмета (намінат. дзейнік), або патэнцыяльнага дзеяння (інфініт. дзейнік). Прыватныя значэнні дзейніка залежаць ад спосаба яго выражэння (формы) і ад зместу прыметы, што названа выказнікам. Намінат. дзейнік больш прадуктыўны чым інфінітыўны, бо спалучаецца з самымі разнаст. формамі выказніка. Ідэальнай формай намінат сказа, яго грамат. эталонам з’яўл. наз. у форме Н.скл. Усе формы намінат. дзейніка або утрымліваюць наз у Н. скл. або прыпадабняюцца да яго па катэгарыяльным значэнні ( па прадметнасці: дзейнікі-займ. хто вас ведае, прыметнік). У ролі дзейніка могуць выкарыст. і прыслоўі, выклічнікі, служб. словы. СлЗл.

Інфініт. дзейнік не можа мець прадметнага значэння: інфінітыў не субстантывуецца. Двухсаст. сказ з такім дзейнікам утрымлівае хар-ку патэнцыйнага дзеяння – дзеянне і яго прымета. Пр., запытацца – гэта не сорам. Гэтая мадэль сказа ўключае толькі выказнік з іменным кампанентам (з наз., з прэдыкатывам, з прым.). Пр., як гэта важна і хораша – быць настаўнікам: быць наст – аналіт спалучэнне → Інфінітыў непаўназначнага дзеяслова + склонавая форма наз.

Просты дзеясл. выказнік. Ускладненым будзе лічыцца дзеясл. выказнік, калі пры ім выкарыст. паўторы ці часціцы. Пр., а дождж усё стукае і стукае па вокнах; узяў дый прыйшоў – часціца! нечаканасць, я паказваю сваю ацэнку. Шусь! – дзеясл. усечаны імгненнага дзеяння – просты дзеяслоўны выказнік. Фразеаланізм – не ускладненне.

Ускладненне толькі праз паўтор і часціцы. Саст. дзеясл. выказнік адрозніваецца ад простага аналіт. будовай, а не зместам. У такім выказніку назва акт. прыметы дзеяння заключана ў асн. кампаненце, які можа быць інфінітыў або дзеяслоў – іменным зваротам ці фразеалагізмам. пр., пачалі крычаць на ўсю Іванаўскую.

Паказчыкі агульна граматычнага значэння выяўл. праз спрагальна дапаможны кампанент, які з’яўл. непаўназначным і канкрэтнага дзеяння не называе. Спалучэнне двух паўназначных дзеясловаў у спрагальнай форме і ў інфінітыве не можа разглядацца як састаўны дзеясл. выказнік. Пр., ен выйшаў на балкон папаліць. Маці папрасіла яго быць уважлівым. → інфінітыў мае функцыю дадатковага прэдыката пры простым дзеяслоўным выказніку; але традыц. у БГ ён кваліфік як акалічнасці і як дапаўненне. У залежнасці ад таго, фазісным ці мадальн. дзеясловам выраж грамат. значэнне у саст. дзеясл. выказніку адрозніваюць 2 яго тыпы: 1. дзеясловы са знач. пачатку, прыцягу, канца (фазы), дзеяння самастойна не функцыянуюць. Яны могуць спалучацца з інфініт незак. трывання з указваннем на фазу дзеяння. Мадальн. дзеясловы маюць большую самастойнасць і яны не ўдакладняюць інфінітыў (асн. дзеянне), а ацэньваюць яго. Мадальн. значэнне дапаможнага кампанента можна раскваліфікаваць: 1. магчымасць (мог, умеў, быў здольны) 2. волевыяўл. (хацеў, імкнуўся, быў гатовы, быў не супраць). 3. неабходнасць ці павіннасць (вымушаны, абавязаны). 4. ступень звыкласці (прывык, прывучаны, меў за звычай). 5. Эмац. ацэнка (любіў, асцерагаўся, быў аматарам).