Мои Конспекты
Главная | Обратная связь


Автомобили
Астрономия
Биология
География
Дом и сад
Другие языки
Другое
Информатика
История
Культура
Литература
Логика
Математика
Медицина
Металлургия
Механика
Образование
Охрана труда
Педагогика
Политика
Право
Психология
Религия
Риторика
Социология
Спорт
Строительство
Технология
Туризм
Физика
Философия
Финансы
Химия
Черчение
Экология
Экономика
Электроника

Чинчийии историята



КИИРИИТЭ

1. Былыргы тµµрдэр суруктаах мэ²э таастарын

чинчийии историята

 

Суруктаах мэ²э таастар ту´унан аан ма²най Сирия хроникатын суру-йааччы Захария Ритор (VI µ.), тµµрдэр историяларын, тылларын чинчийээччи М.Кашгарскай (XI µ.), историк Ала ад-дин Ата-Малик б. Муххамед Джувейни (XII µ.) µлэлэригэр ахтан а´арбыттара. Захария Ритор (Захария Митиленскэй) айанньыт дьон кэпсээннэригэр олоєуран, хуннар биллибэт т³рµттээх суруктаах­тарын, ону 568 сыллаахха Константинополь куоракка а±єалбыттарын ту´унан суруйбута1. XI µйэ±єэ М.Кашгарскай «Диван лугат ат-турк» диэн µлэти­гэр уйгуур­дарга курсивнай сурук та´ынан, ³сс³ атын биллибэт сурук баарын бэлиэтээбитэ.2 Персия историга Ала ад-дин Ата-Малик б. Муххамед Джувейни 1260 сыллаахха «Тарих-и джахангушай» кинигэтигэр уйгуурдар Ордубалык куораттарын к³м³рµгэр биллибэт суруктаах таас плита бу­луллубутун ту´унан ахтыбыта.

Кэлин 1692 сыллаахха Голландия µ³рэхтээ±єэ Николас Витзен «Хотугу уонна Или²²и Татария» кинигэтигэр Сибииргэ биллибэт буквалардаах уонна ойуулардаах суруктар баалларын ту´унан суруйан хаалларбыта.

1696 сыллаахха Семен Ремезов Сибиир улахан картатын о²орбута. Кини манна Киргизияє±а Таласс ³рµс ба´ыгар Орхон таас баарын ыйбыта.

Аан бастаан руническай суруктары кинигэ±єэ бэчээтэппит чинчийээч­чинэн Филипп-Иоганн (Юхан) Страленберг буолар. Кини 1730 сыллаахха Стокгольм²а тахсыбыт «Европа уонна Азия Хоту уонна Илин ³тт³» кинигэтигэр Енисей ³рµскэ руническай суруктаах таастар баалларын ыйбыта уонна ол суруктартан ає±ыйа±єы бэчээтэппитэ.

Салгыы 1818 сыллаахха Россия µ³рэхтээ±єэ Григорий Иванович Спас-скай «Древности Сибири» ыстатыйатын та´аартарбыта. Манна руническай су­рук­тар куопуйалара, булуллубут сирдэрэ бэриллибиттэрэ уонна руническай су­рук­тар калмыктар эбэтэр монголлор киэннэрэ буолуон с³пт³³±³ саба-±єаламмыта. Бу кэм²э Европа биллиилээх µ³рэхтээ±єэ Роммель руническай суруктар германскай руналарга майгынныылларын ыйан туран, суруктар былыргы скиф­тэр эбэтэр готтар киэннэрэ буолуон с³бµн эппитэ. Оттон француз Абель Ре­мюз суруктар былыргы тµµрдэр т³рµт сирдэригэр к³стµбµтµн ту´унан этэн, ма²найгынан с³пт³³х научнай к³рµµнµ олох­тообута. Академик Антон Антонович Шифнер биллибэт т³рµттээх суруктары былыргы там±єалартан µ³скээбит бы´ыылаах диэн суруйбута. Онтон Фин­длян­дия ученайа Ж. Аспелин руника гуннар уонна финнэр суруктара буо­луохтаа±ын саба±єалаабыта.

1889 сыллаахха руническай суругу чинчийиигэ б³д³² научнай арыйыы о²о´уллубута. Россия биллиилээх ученайа Николай Михайлович Ядринцев Ор­хон ³рµс кытылыгар Кошо-Цайдам²а тµ³рт ³ттµгэр суруктаах мэ²э таас­тары булбута. Балартан биир мэ²э таас кэтэх ³ттµгэр китайдыы сурукта±аєа бы´аарыллыбыта. Кини булбут суруктарын куопуйалаан ылбыта уонна биир мэ²э таас эмтэркэйин Петербурга тиэйэн илдьибитэ3.

1890 сыллаахха Финдляндия Наукаларын Академията А.Гейкель ба´ы-лыктаах экспедицияны Монголия±єа ыыппыта. Онтон 1891 сыллаахха Россия Наукаларын Академиятын В.В. Радлов салайааччылаах улахан экспедицията Сибирь суруктаах таастарын чинчийэ Монголия±єа аттаммыта. В.В. Радлов чинчийэр б³л³±³ ає±ыйах сыл и´игэр Монголия±єа хаста да сылдьыбыта. Кинилэр Орхон ³рµстээ±єи таас бає±аналары хаартыска±єа тµ´эрбиттэрэ, ойуулаан ылбыттара уонна балайда элбэх археологическай ха´ыылары о²орбуттара. А.Гейкель уонна В.В. Радлов экспедицияларын µлэлэрин тµмµгэр Хельсин­кигэ уонна Санкт-Петербурга руническай суруктар икки улахан атластара тахсыбыта. Ру­ническай суруктар атластара бэчээттэммитэ уонна мэ²э таастар китайдыы тылбаастара бааллара чин­чийээччилэргэ улахан к³м³л³³х буолбута. Ол курдук 1893 сыл ахсынньы 15 кµнµгэр Дания Наукаларын Академиятын тµмсµµлээх мун­ньа±єар В.Томсен Мон­голиятаа±єы биллибэт т³рµттээх сурук аає±ыллыытын арыйбытын ту´унан да­кылаат о²орбута. Онтон тохсунньу 19 кµнµгэр В.В. Радлов Россия Наукаларын Академиятын мунньає±ар Кµл-Тэгин мэ²э таа´ын аахпытын, тылбаастаабытын ту´унан и´итиннэрбитэ. 1894-97 сс. В.В. Радлов Орхон уонна Енисей ³рµстэр мэ²э таастарын аа±єыллыытын бы´ааран, тылын грамматикатын, тылдьытын о²орон, тµ³рт кинигэни суруйан бэчээтэппитэ.

1909-12 сыллардаахха руническай суругу чинчийиигэ утуу-субуу µс ула­хан суолталаах научнай арыйыылар о²о´уллубуттара. Или²²и Туркес­та²²а Лекок, Грюнведель, Штейн, Ольденбург салайааччылардаах экспе­дициялар ар­хеологическай ха´ыылары о²оро сылдьан, кумаа±єыга сурул­лубут сурук­тары, ол и´игэр ыра-т³лк³ кинигэтин булбуттара. Ити сыл Финдляндия учуонайа Густав Йон Рамстендт Селенгэ ³рµс кытылыгар Моюн-Чур сурук­таах мэ²э таа´ын булбута. Онтон 1912 сыллаахха Польша чин­чийээччитэ В. Котвич Монголия±єа тардуштар ба´ылыктара Кули-Чур сурук­таах мэ²э таа´ын арыйбыта. 1926 сыллаахха Венгрияє±а кы´ыл, µрµ² к³мµс малларга уонна и´иттэргэ ойо бы´ылан суруллубут кылгас руническай суруктар к³стµбµттэрин Дьюла Немет аа±єан, тылбаастаан ыстатыйа суруйбута. 1931 сыллаахха Фин­дляндия чинчийээччилэрэ Кай Доннер, Арво Мартти Рясянен Байкал кы­тылыгар булуллубут икки т³гµрµк таас суруктарын тылбаастаан ырыппыт­тара. Бу суруктары 1933 сыллаахха саха этнограф учуонайа Гаврил Ва­сильевич Ксенофонтов сахалыы аахпыта.

1940-70 сылларга мэ²э таастар тылларын чинчийии салгыы ыытыллы­быта. Манна ордук П.М. Мелиоранскай, В.В. Бартольд, В. Банг, Г. Дерфер, С.Е. Малов, А.Н. Бернштам, Н.А. Баскаков, И.А. Батманов, А. Габен, О. При­цак, В.М. Насилов, Г. Айдаров, С.Г. Кляшторнай, И.В. Кормушин, Т.Те­кин, Х. Оркун, В.Г. Кондратьев, Э.Р. Тенишев, Л.Р. Кызласов, А.Н. Кононов ордук дьаны´ан туран µлэлээбиттэрэ.

 

2. Руническай алфавит µ³скээбит т³рµттэрэ.

Суруктаах мэ²э таастары классификациялаа´ын

 

Былыргы тµµрдэр тыллара руническай, уйгурскай, арабскай, манихей-скай, брахми алфавиттарынан мэ²э таастарга, таас хайаларга, кумаа±єыга, кыра малга-салга суруллубуттар. Балартан саамай былыргылара руническай сурук буолар.

Руническай сурук µ³скээбит т³рдµн бы´аарыы били²²э диэри м³ккµ³ргэ сылдьар. Сµнньµнэн µс научнай саба±єалаа´ын баар.

1. В.Томсен, К.Доннер, П.М. Мелиоранскай, С.П. Толстов, С.Г. Кляш-торнай руническай сурук арамейскайтан µ³скээбитин ыйбыттара. Кинилэр сабає±алаа´ыннарынан арамейскай суруктан пехлевийскэй, хорезмскай, сог-дийскай алфавиттар µ³дµйбµттэр. Онтон былыргы тµµрдэр руническай сурук-тара µ³скээбит.

2. Н.А. Аристов, Н. Маллицкай руническай алфавит былыргы тµµрдэр та±мєаларыттан µ³скээбитин бэлиэтээбиттэрэ. Чинчийээччилэр суруйаллары­нан, хас биирдии руническай графема тус-туспа ³йд³бµллэри бэлиэтиир эбиттэр. Олортон биир сµ´µ³хтээх тыллар уонна дорє±ооннор µ³скээбиттэр. Холобур, q ох(-ох), Y ай(й), b бэн (б).

3. А.С. Аманжолов руническай алфавит бэйэтэ туспа суоллаах-иистээх логографическай суруктан т³рµттээх сурук буоларын ыйбыта. Кини саба- єа±лаа´ынынан, бу сурук сайдыыта би´иги эрабыт иннинээєи II-III µйэлэртэн са±єаламмыт буолуон с³п.

Руническай сурук историческай сайдыыта µс кэрдиис кэм²э арахсар.

1. Архаическай (Семиречья VI-VII µйэтээ±єи, Енисей ³рµс VI-X µйэтээ±єи мэ²э таастара).

2. Классическай (VIII µйэтээ±єи суруктар. Тµµрдэр иккис каганаттарын мэ²э таастара).

3. Хойукку (Уйгурскай каганат VIII µйэтээ±єи мэ²э таастара. Или²²и Туркестан IX µйэтээ±єи суруктара).

С.Г. Кляшторнай былыргы тµµрдэр суруктаах мэ²э таастарын истори- ческай, политическай уонна этнографическай суолталарынан к³р³н 7 б³л³хх³ араарбыта:

1. Или²²и тюркскай каганат мэ²э таастара. Орхон ³рµстээ±єи (VI-VIII µµ.) уонна алтайдаа±єы суруктар.

2. Былыргы кыргызтар мэ²э таастара. Енисей ³рµстээ±єи уонна Суджи­таає±ы суруктар.

3. Курыканнар малга-салга, хайа сирэйдэригэр суруктара (VIII-X µµ.). Байкалга, Лена±єа к³стµбµт суруктар.

4. Арє±аа²ы тюркскай каганат мэ²э таастара. Талаастаа±єы уонна Фер- ганатаає±ы суруктар (VI-VIII µµ.).

5. Уйгурскай каганат мэ²э таастара. Монголия±єа к³стµбµт Селенга мэ²э таа´ын уонна Карабалгасун суруктара (VIII-IX µµ.).

6. Или²²и Туркеста²²а µ³скµµ сылдьыбыт Уйгуур государствотын су­руга-бичигэ. Турфаннаа±єы сурук уонна кумаа±єыга суруллубут «Ырх Битиг».

7. Хазарскай каганат уонна Печенегтэр иллэрин мэ²э таастара. Та­ласс уонна Или²²и Европа±єа к³стµбµт мэ²э таастар суруктара.

Кини былыргы тµµрдэр памятниктарын тылын жанрынан к³р³н 6 к³-рµ²²э араарбыта:

1. Историко-биографическай ис хо´оонноох суруктар. Могилян-хан, Кµл-Тэгин, Тоньухух, Кули-Чур памятниктарын уонна Селенгэ, Суджи, Карабалгасун мэ²э таастара.

2. Эпитафиялар (ки´и у²уо±єар кыра суруктар). Енисей, Таласс ³рµс-тэргэ, Тува±єа, Хакассия±єа к³стµбµт суруктар.

3. Хайа сирэйигэр, малга-салга быстах суруктар. Хойто-Тэмир мэ²э таа´а, байкаллаа±єы, ленатаає±ы, алтайдаа±єы суруктар.

4. Итэ±єэлгэ, биткэ-билгэє±э сы´ыаннаах суруктар. «Ырх Битиг» кинигэ, таас абыла²ын ту´унан быстах сурук.

5. Дьыала-куолу суруктара. Турфа²²а, Дуньхуа²²а к³стµбµт кумаа±єыга суруктар.

6. Малга-салга к³стµбµт быстах бэлиэлэр. ¥гµстэрэ кыайан аа±єыл­лыбат­тар, а²ардас руническай бэлиэлэр эрэ буолаллар.

 

 

Бûëûðãû òµµð òûëын классификациялаа´ын

 

Былыргы тµµрдэр VI-X µйэлэргэ мэ²э таастарга, хайа сирэйдэригэр, малга-салга, кумаа±єыга суруйан хаалларбыт суруктарын тылын былыргы тµµр тыла дэнэр.

Былыргы тµµр тыла µс сµрµн б³л³хх³ арахсар: былыргы о±устар, былыргы кыргызтар, былыргы уйгуурдар тыллара.

Мэ²э таастар тылларын бастакынан чинчийбит В.В. Радлов былыргы тµµр тылын µс тµ³лбэ тылга араарбыта:

Былыргы хотугу тµ³лбэ тыл (тµµр-сирдэр тыллара):

а) Кµл-Тигин, Могилян-Хаан памятниктара;

б) Тоньукух мэ²э таа´а;

в) Онгинскай уонна Хойто-Тамир памятниктара;

г) Хемчик, Енисей, Абакан суруктара;

д) Карабалгасунаає±ы суруктар;

ж) Туркестааннаа±єы суруктар;

з) Турфааннаає±ы кумаає±ыга бэлиэтэммит суруктар.

Былыргы соє±уруу²у тµ³лбэ тыл (уйгуурдар тыллара):

а) Турфаанаає±ы дьыала-куолу суруктара;

б) Гератка к³стµбµт «Кутадгу билиг» рукопи´а.

Булкаас тµ³лбэ тыл. Бу диалект хотугу уонна соєуруу²у диалектар алты´ыыларыттан µ³скээбит.

а) Манихейскай суруктар.

б) Уйгурскай суругунан суруллубут манихейскай памятниктар.

в) Арабскай суругунан суруллубут «Кутадгу билиг».

г) Буддийскай суруктар. Сутра «Алтун Йарух», сутра «Тишаствустик», «Куан-ши-им-Пусар» уо. д. а.

Булкаас тµ³лбэ тыл бэйэтин и´игэр икки к³рµ²²э арахсар:

а) Ар±єаа²ы тµ³лбэ тыл – арє±аа²ы тµµрдэр тыллара.

Кинилэр ³сс³ VI µйэ±єэ тµµр-сирдэртэн арахсан арє±аа истиэпкэ к³спµттэрэ. Манна «Покаянная молитва манихейцев - Хуастуанифт» уонна каирскай (арабскай суругунан бэлиэтэммит) «Кутадгу билиг» киирэллэр.

б) Или²²и тµ³лбэ тыл - буддийскай ис хо´оонноох суруктар (к³р.: Кононов, 1980, с. 27).

Н.А. Баскаков былыргы тµµрдэр руническай суруктарын тылын икки б³л³хх³ араарбыта.

1. Былыргы оє±устар уонна кыргызтар тыллара. Манна орхон-енисей мэ²э таастарын тыла киирэр.

2. Былыргы уйгуурдар тыллара.

а) н – тµ³лбэ тыл. Манихейскай суруктар киирэллэр.

б) й– тµ³лбэ тыл. Хойукку манихейскай уонна буддийскай памятниктар, брахми алфавитынан бэлиэтэммит суруктар киирэллэр (Баскаков, 1969, с. 165--166).