Мои Конспекты
Главная | Обратная связь


Автомобили
Астрономия
Биология
География
Дом и сад
Другие языки
Другое
Информатика
История
Культура
Литература
Логика
Математика
Медицина
Металлургия
Механика
Образование
Охрана труда
Педагогика
Политика
Право
Психология
Религия
Риторика
Социология
Спорт
Строительство
Технология
Туризм
Физика
Философия
Финансы
Химия
Черчение
Экология
Экономика
Электроника

Ыйытар солбуйар ааттар



 

 

Былыргы тµµр тылыгар ким(кэм)? – ким? нэ, нэ²? - туох, ханнык? ханы? – ханна?, хач? – хас? ыйытар солбуйар ааттар бааллар.

Этии холобурдара:

1. Тµрк будун или²ин т³рµ²ин кэм артаты? (КТб 22) – Тµµр будун илин (государствотын), т³рµтµн ким алдьатта?

2. Илим амты ханы ..... ха±єаным ханы .... тир эрмиш (КТб 9) - Илим (государствам) аны ханна(ный) .... ха±єаным ханна(ный) .... диир эбит.

3. Нэ хає±анха исиг кµсиг бирµрмэн тир эрмис (КТб 9) - Туох ха±єа²²а µлэни-кµµ´µ биэрэбин диир эбит.

4. Хач нэ² эрсэр ол бизни (Т 20) - Хас туох буоллар кини би´игини.

 

Бэйэни солбуйар ааттар

 

Былыргы тµµр тылын руническай суругун тылыгар ³з - бэйэ, кэнтµ – бэйэм солбуйар ааттар бааллар. £з солбуйар аат тардыы биир ахсаанын ма²найгы, иккис, µ´µс сирэйдэрин сы´ыарыыларын ылынар. Холобур: ³з+им(µм) - бэйэм, ³з+и²(µ²) – бэйэ², ³з+и – бэйэтэ.

Этии холобурдара:

1. Билгэ Тоньухух бэн ³зµм Табєач или²э хылынтым (Т 1) - Билгэ Тоньухух мин бэйэм Табєач илигэр (государствотыгар) иитиллибитим.

2. £з ичи тасын тутмыс тэг биз (Т 13) - Бэйэ и´и(н) та´ын туппут тэ² би´иги.

3. Кэнтµ будуным эрти (КТб 44) - Бэйэм норуотум этэ.

 

Хомуур солбуйар ааттар

 

Былыргы тµµр тылыгар хамыє± (хама±є, хаму±є) - бары (хомуур бары), хоп – бука бары, бары - бары хомуур солбуйар ааттар бааллар.

Хамы±є солбуйар аат тардыы µ´µс сирэйин сы´ыарыытын ылынар: хаму±ы, хама±ы. Бары солбуйар аат сы´ыарыыны ылынан µ³кээбитэ биллэр: бар+ы –баар+а (туох баара).

Этии холобурдара:

1. Хырхыз, хурыхан, отуз татар, хытань, татабы хоп йа±єы эрмиш (КТб 14) - Кыргыс, курыкан, отут татар, кидань, татабы бары ³ст³³х эбит.

2. Тµрк хара хаму±є будун анча тимис (КТб 8-9) – Тµµр хара бары норуот(а) оччо диэбит.

3. Хаму±єы биш отуз сµлэдимиз (Ктб 18) - Барыта сµµрбэ биэстэ сэриилээтибит.

4. Харлух тириги бары тµргискэ кэлти (МЧ 40) - Карлук тыыннаа±єа бары тµргискэ кэлти.

АХСААН ААТ

Т³´³ ахсаан аат

 

1 - бир 10 - он 100 –йµз

2 - ики, экэ 20 - йэгирми 1000 -би²

3 - µч 30 - отуз 10 000 -тµмэн

4 – т³рт 40 - хырх

5 - бэш, биш 50 - элиг

6 - алты 60 - алтмыш

7 - йэти, йити 70 - йэтмиш

8 - сэкиз 80 - сэкиз он

9 - тохуз 90 - тохуз он

 

Этии холобурдара:

1. Т³рт булу² хоп йає±ы эрмис (КТб 2) – Тµ³рт булу² (³ттµм) бары ³ст³³х эбит.

2. Эки тэгин кэлти (КЧ, Ю 26) - Икки тыгын кэлтэ.

3. Сµси µч би² эрмис, биз эки би² эртимиз, сµ²µшдимиз (Т 16) - Сэриитэ µс ты´ыынча эбит, би´иги икки ты´ыынча этибит, сэриилэстибит.

4. Иним йити, урым µч хызым µч эрти (С 6) - Иним сэттэ, уол о±ом µс, кыы´ым µс этэ.

 

Ахсаан ааты ааєыы икки ньымалаах:

1. 11 -тэн µ³´э аа±єыыга бастаан кэнники аа±єыллар чыы´ыла бэлиэтэнэр, онтон толору уоннуулаах чыы´ыла ыйыллар.

13 – µч йэгрими (сµµрбэ чуга´ынаа±єы µс)

21 – бир отуз (отут чуга´ынаа±єы биир)

22 – эки отуз (отут чуга´ынаа±єы икки)

65 – бэш йэтмиш (сэттэ уон чуга´ынаа±єы биэс)

68 – сэкиз йэтмиш (сэттэ уон чуга´ынаа±єы а±єыс)

 

2. 31-тэн µ³´э аа±єыыга толору уоннаах чыы´ыла кэнниттэн артухы диэн ситимниир тыл турар, ол кэнниттэн толорута суох чыы´ыла ыйыллар.

31 - отуз артухы бир (отут ордуга биир)

47 - хырх артухы йэти (тµ³рт уон ордуга сэттэ)

49 - хырх артухы тохуз (тµ³рт уон ордуга то±єус)

 

 

Этии холобурдара:

1. Бир тµмэн артухы йэти би² сµг илки кµн ³лµртим (М Ха, 1) - Уон ты´ыынча ордуга сэттэ ты´ыынча сэриини ма²найгы кµн ³лµрдµм.

2. Алты йэгирми йашы²а эчим ха±єан илин, т³рµсин анча хаз±єанты (КТб 31) - Уон алта саа´ыгар илин, т³рµтµн (сокуонун, былаа´ын) оччо ха´ааммыта.

3. Йарахынта, йалмасынта йµз артух охун урты (КТб 33) – Куйає±ар, куйах (та²а´ыгар) сµµс(тэн) ордук о±єун уурта.

4. ¥ч отуз балых сыды Усун бунта аты йурта йату халур эрти – Сµµрбэ µс куорат(ы) сынньа(н) У´ун маннык аат(таах) дойдуга сыта хаалар этэ.

5. Отуз артухы т³рт йашыма о±єус тэзип табє±ачха кирти (БК 12) - Отут ордуга тµ³рт сааспар о±єус тэскилээн табє±ачка кииртэ.