Мои Конспекты
Главная | Обратная связь

...

Автомобили
Астрономия
Биология
География
Дом и сад
Другие языки
Другое
Информатика
История
Культура
Литература
Логика
Математика
Медицина
Металлургия
Механика
Образование
Охрана труда
Педагогика
Политика
Право
Психология
Религия
Риторика
Социология
Спорт
Строительство
Технология
Туризм
Физика
Философия
Финансы
Химия
Черчение
Экология
Экономика
Электроника

Араас фонологическай структураларга.





Помощь в ✍️ написании работы
Поможем с курсовой, контрольной, дипломной, рефератом, отчетом по практике, научно-исследовательской и любой другой работой

А(a)-

а-а: аха(а±єа), ана(ийэ), апа(ає±а аймах), адаєх (атах), алха(алє±аа), хара(хара),

а-ы: а±єы(кµндµ мал-сал), аты(сиэн), адын(атын), айыд(ыйыт), амты (билигин),

а-у: азух (ы´ык), анчу (бэлэх), ашну (эрдэ), алтун(кы´ыл к³мµс)

(а-о ти´илигэ суох)

Э(a)

э-э: экэ(эдьиий), эгэр(эргий), эмгэ(сордоо)

э-и: эки(икки), эчи(эбэ), эдиз(µрдµк), эсид(и´ит)

э-µ: эчµ(эбэ), эдгµ(µтµ³),

(э-³ ти´илигэ суох)

 

Ы(i):

ы-а: ы±єач(мас), ырах(ыраах), ыє±ла(ытаа)

ы-у: ыдух(ытык).

(ы-ы-о ти´илигэ суох)

 

И(i):

и-и: ини(ини), игид(иит), исрик(итирик), йити(сэттэ)

и-э: ингэх(ынах), ингэн (верблюд),

(и-³-µ ти´илигэ суох)

 

О(o):

о-а: отає± (отуу, дьиэ), о±єра(бар)

о-у: обут(обот), оє±ул(уол), отуз(отут), орду(ордуу)

(о-о-ы ти´илигэ суох)

 

У(o):

у-а: уйа(уйа), ула(холбоо), умай (дьахтар та²арата),

у-ы: уды(утуй), удлых(уллук), уры (уол о±єо)

у-у: узун (у´ун), улу±є(улуу), уру±є(уруу)

(у-о ти´илигэ суох)

 

£(ö):

³-и: ³гир(µ³р), ³рги(тут, о²ор),

³-µ: ³кµз(о±ус), ³рµ² (µрµ²), ³трµ(онтон)

(³-³-э ти´илигэ суох)

 

¥(ö):

µ-µ: µгµз(³рµс), µкµш(µгµс),

µ-э: µзэ (µ³´э), µлэ(µллэр), µлкэн(улахан),

(µ-и-³ ти´илигэ суох)

 

Онон былыргы тµµрдэр руническай суруктарыгар а´а±єас дор±єоон к³тµтµллµµтэ кытаанах быраабылає±а оло±єурар. Хас биирдии фонетическай структура±єа а´а±єас дорє±оон наарданыыта тус-ту´унан быраабылалардаах эбит.

Ол гынан баран, Орхон мэ²э таастарын улахан кээмэйдээх уонна Енисей кылгас суруктара бэйэлэрин и´игэр эмиэ µгµс уратылаах буолаллар. Бастатан туран, манна бµтэй дорє±ооннор ураты к³рµ²нээхтэрэ уонна сорох суруктар у²аттан ха²ас буолбакка, ха²астан у²а суруллууларын киллэриэххэ с³п. Икки´инэн, Енисей мэ²э таастарыгар сорох а´а±єас дор±єооннор ураты формалаах буолаллар эбит. Орхон суругар b графема [б] дорє±оону к³рд³р³р буолла±єына, енисейдээ±єи эпитафияларга [э] дор±єоону бэлиэтиир тµгэннэрэ µгµс. Маны та´ынан a, ê графемалар Енисей суруктарыгар тылы араарар бэлиэ бы´ыытынан туттуллалар.

Маннык к³стµµлэр сэдэхтэринэн уонна суруллууларын уратыта эмиэ туспа быраабыла±єа бас бэринэринэн сибээстээн, сµрµн быраабылаларга улахан харгы´ы µ³скэппэттэр.

Тыл оло±о сы´ыарыы ылыммыт формаларыгар, µ³скээбит олохтоох тылларга а´а±єас дорє±оон эмиэ кытаанах быраабылає±а тирэнэн наарданар. А.Н. Кононов бэлиэтииринэн а´а±єас дорє±оон наарданыытын а±єыс ти´илигэ баар.

1. Кэлин а´а±єастар наарданыылара:

а-а-ы-у: хає±анлых(ха±єаннаах), балыхдахы(куораттаа±єы), башлайу (бастаан), бартым(бартым).

ы-ы-а-у: хылынмадух(о²о´уллубатах), хылычлады(кылыстаата), сы-мады(алдьаппата).

о-у-ы-а: олуртым(олортум), олурыпан(олорон), хонтуртымыз (хоннор-дубут).

у-у-ы-а: хутлу±є(дьоллоох), булу²дахы(муннуктаа±єы),удымадым (утуй-батым)

2. Илин а´а±єастар наарданыылара:

э-э-и-µ: бэглэрдэн(кинээстэртэн), бэшинч(бэ´ис), эбгэрµ(дьиэ диэки).

и-и-э-µ: илгэрµ(илин диэки), билинмэдим(билиммэтим).

³-µ-и-э:к³рмэдµк(к³рб³т³х), к³²µлдэки(сµрэхтээ±єи), б³рµдэн (б³р³т-т³н).

µ-µ-и-э:тµкэти(толору), µлµгим(³лµµм, µллэ´игим), йµзи²э (сирэйигэр) (Êîíîíîâ 1986, ñ. 26).

 

А´а±єас дор±єооннор ти´иликтэрин мэ²э таастар суруктарын аа±єарга кэ­бэ±єэстик ту´аныахха с³п. С³пт³³хтµк ту´анарга руническай суругу аа±єыы, суруйуу сµрµн быраабылаларын, тыллар фоне­тическай тутулларын уонна суолталарын билиэххэ наада.

1. Былыргы тµµр тылыгар G-±є, g-г, D, d- д, z- з, h- ², R, r- р, J- нт, v-лт, c-нч дорє±ооннорунан са±єаланар тыллар суохтар. Ол и´ин маннык руническай бэлиэлэр тыл иннигэр бэлиэтэммит тµбэлтэлэригэр, инники а,э а´а±єас дор±єооннор бааллара саарбахтаммат. Холобур, :ögd: эдгµ(µтµ³), :aJ: анта (антах, онно), :mv: алтым(ылтым), :NDOBz: аз будун (ає±ыйах норуот).

2. Тыл иннигэр, ортотугар а´а±єас дор±єооннор бэлиэтэммэтэх тµгэн-нэригэр тылы кэнники а´а±єас дор±єоонуттан сиэттэрэн аа±єыахха с³п. Холобур, :IKLRY: йарлыхы (ыйаа±єа). Манна тыл кэнники дорє±ооно ы буолар, ол инниттэн а´а±єас дорє±оон а-а-ы, эбэтэр а-ы-ы ти´иликтэрин тутта±ын. Оччо±єо йаралыхы, йарылыхы, йарлыхы тыл варианннарын аа±а±ын. Манна тыл фонетическай тутулун уонна суолтатын билэр буоллахха, йарлыхы диэн тылы аа±а±ын.

3. Тыллар силли´иилэрин а´а±ас дор±ооннор суруллар быраабылаларынан сирдэтэн аа±ыахха с³п. Манна а´а±ас дор±оон тыл кэннигэр мэлдьи бэлиэтэнэрэ уонна тыл иннигэр, ма²найгы сµ´µ³±эр ы, у, о, и, ³, µ бэлиэтэнэрэ бы´аарар оруолу ылаллар. :iNDOBirlgb: бэглэри, будуны (кинээстэрэ, норуота). Бу тµбэлтэ±э тыллар арахсыыларын бэ´ис турар i (ы) дор±оон ыйар, :aKzToitit: йити отузха (сµµрбэ сэттэ±э) – манна тыл арахсыытын т³рдµс уонна бэ´ис бэлиэлэр ыйаллар. i (и) бастакы тыл бµтэ´ик а´а±ас дор±ооно, оттон o (у) иккис тыл бастакы а´а±ас дор±ооно буолар. (сµµрбэ сэттэ±єэ) - бу

 

 

ТЫЛЛАР СИЛЛИ¤ЭН СУРУЛЛАР БЫРААБЫЛАЛАРА

Аат тыл

Аат тылга сµнньµнэн анал ааттар, паараласпыт эбэтэр биир ³йд³бµлµ бэлиэтиир тыллар силли´эн суруллаллар:

 

1. Ки´и аата уонна титула, ки´и аатын иннигэр турар аат тыл

:NGKNmoB: Бумын хає±ан :NGKimtsi: Истэми хаєан

:NGKZB: Баз хає±ан :ngitlök: Кµл Тигин

:ngitahOT: То²а Тигин :RojocNi: Ынанчу Чур

 

2. Сир, ³рµс, куорат ааттара

:GpKrmt: Тэмир Хапы± :zgöstr: Эртис µгµз

:lökARK: Хара к³л :QLBOGoT: То±єу балых

:ÞiyNKRDK: Хадырхан йыш

 

3. Паараласпыт тыллар уонна этии биир уустаах чилиэннэрэ

:mapmöÇ: эчµм-апам -эдьиийдэрим-ийэлэрим

:isökIT: аты-кµси -аата-кµµ´э

:BOSTO: от-суб -уу-уот

 

 

Да±єаа´ын аат

 

Да±єаа´ыннар аат тыллары кытта соро±єор силли´эн, сорох ардыгар бэйэлэрэ туспа суруллаллар. Холобур GLU улу±, aglib билгэ да±єаа´ыннар суолталарынан к³р³н бииргэ эбэтэр туспа суруллаллар.

 

Да±єаа´ын туспа суруллуута

:FGiÇ: чыє±ань – дьада²ы

:aglib: билгэ - билгэ, муударай

 

 

Дає±аа´ын аат тылы кытта силли´эн суруллуута

:hLGoziQkls: силик хыз оє±лы² - силик кыыс о±єо²

:GNDUBHLY: йала² будуны±є - сыгынньах норуоту

:GNDuBz: аз будуныє – ає±ыйах норуоту

:IÇLÞPL: алп Шалчы - албан Шалчы

:niKzsgö: ³гсиз ахын - ³й³ суох ма²єанын

:nirPL: алп эрин - албан эрин (бухатыырын)

 

Холбуу да±єаа´ыннар силли´иилэрэ

:KLBYZBY: йабыз йаблах - дьабыс дьада²ы

 

Солбуйар аат

Солбуйар ааттар атын са²а чаастарын кытта силли´эн суруллаллар. Сирэй солбуйар ааттар сµнньµнэн туспа бэлиэтэнэллэр.

 

:adÞhösLO: ол сµ²µшдэ - ол сэриигэ, кыргы´ыыга

:aJTLO: ол ат анта - ол ат онно

:aKLiyLo: ол йылха - ол сылга

:adryOB: бу йирдэ - бу сиргэ

:mzönb: бэн ³зµм - мин тылым-³´µм

 

 

Ахсаан аат

Ахсаан аат аат тылы кытта сµнньµнэн силли´эн суруллар. Уустук тутулаах ахсаан аат эмиэ холбуу бэлиэтэнэр.

 

:DÞik: эки шад - икки шад.

:Liyrib: бир йыл - биир сыл

:nmötrib: бир тµмэн - уон ты´ыынча

:aKzToity: йэти отузха – сµµрбэ сэттэ±э

:amÞYgl: элиг йашыма - биэс уон сааспар

:nmötÇö: µч тµмэн - µс ты´ыынча

 

Сы´ыат

 

Сы´ыат тыллар атын са²а чаастарын кытта силли´иилэрэ

:kokazö: µзэ к³к - µ³´э кµ³х

:mTLaJ: анта алтым - онно ылтым

:nmötac: анча тµмэн - алта ты´ыынча

:smitac: анча тимис - оччо диэбит

:iklih: э² илки - аан бастаан

МОРФОЛОГИЯ

ААТ ТЫЛ

 

Аат тыл µ³скµµр сы´ыарыылара

1. -чы, -чи:

Аат тылтан: бэдиз(ойуу-бичик) - бэдизчи(ойуу´ут), саб(тыл) - сабчы (сурах ає±алааччы), йол(суол) – йолчы (суолдьут, ба´ылык), йэр(сир) - йэрчи (сирдьит);

Туохтууртан: ота(эмтээ) - отачы(ото´ут), тµлэн(умналаа) - тµлэнчи (умна´ыт), йор(сырыт) - йорчы(сырыы´ыт, сирдьит);

 

2. -(а)є±, -(э)г, -ы±є, -иг, -у±є, -µг:

Туохтууртан: µл(µллэр)-µлµг(µллэ´ик), ³л(³л)-³лµг(³лµк), бит(суруй) - битиг(сурук, бичик), хап(тут, уор) – хапы±є(хаппах, аан);

3. -(а)х, -(э)к, -ых, -ух, -ик, -µк:

Туохтууртан: йаз(аньыылан, буруйдан)-йазых (аньыыланыы, буруйда- ныы), уч(к³т) - учух(к³т³р), быч(быс) - бычах(бы´ах);

 

4. -лах, -лах, -лэк, -лэг (ла+х: ла - туохтуур µ³скµµр сы´ыарыыта + х - аат тыл сы´ыарыыта);

Аат тылтан: хыш(кыс) - хышлах(кыстык), йай(сай) - йайлах(сайылык);

5. -±єа, -гэ, -ха, -кэ:

Туохтууртан: бил(бил)-билгэ(билгэ´ит, ба´ылык), там(таммалаа)- там±єа(бэлиэ, там±єа);

6. -±єы, -гы, -±єу, -ху, -хы, -гµ, -ки, -кµ:

Туохтууртан: бар(баар) – барє±у(баай), хара(к³р) – хара±єу(харабыл), бэлэ(бэлиэтээ) – бэлгµ(бэлиэ);

7. -ыш, -уш, -иш, -µш:

Туохтууртан: ур(о±єус) - уруш(охсу´уу), сµ²(сэрилээ) – сµ²µш (охсу´уу, сэриилэ´ии;.

8. -ым, -им:

Туохтууртан:бат(бат) - батым(батыы, киирии), бар(баар)+ барым(баай -дуол), кэд(кэт) - кэдим(та²ас-сап);

 

9. -н, -ын, -ин:

Туохтууртан: кэл(кэл) - кэлин(кийиит), бул(бул) - булун(билиэннэй), хый(ойо быс) - хыйын(сор-му²);

 

10. -там, -тэм, -дам, -дэм:

Аат тылтан: эр(эр, боотур) - эрдэм(хорсун бы´ыы), тэ²ри(та²ара) – тэ²ридэм(та²ара´ыт), тил(тыл) - тилдэм(уус-уран са²а);

 

11. -ч:

Туохтууртан: сахын(санаа, толкуйдаа) - сахынч(санаа-оноо, толкуй), ³тµн (к³рд³с) - ³тµнч(к³рд³´µµ).

 

Аат тыл ахсаана

 

Былыргы тµµр тылыгар элбэх ахсаан -лар, -лэр сы´ыарыынан уонна ахсаан аатынан µ³скµµр. Холобур: ат+лар, бэг+лэр, кэлин+лэр; эки киши, тохуз эр

 

Аат тыл элбэх ахсаана –лар, -лэр сы´ыарыынан µ³скээ´инэ:

1. Эр кµдэгµлэрим хыз кэлинлэрим б³кмэдим (Е.3,6)- Эр кµтµ³ттэрим, кыыс кийииттэрим астымматым.

2. £гим хатун улайу ³глэрим, экэлэрим кэли²µним, хунчуйларым ... ху² болтачы эрти (КТб 49) - Ийэм хотун, сµтµ³р ийэлэрим, ає±астарым, кийииттэрим, кинээс кыргыттарым ... кулут буолуох этигит.

3. Тµрк бэглэр тµрк атын ыты .... (КТБ 6, 4) – Тµµр кинээстэр тµµр аатын ыыта ... .

Аат тыл элбэх ахсаана ахсаан аатынан µ³скээ´инэ:

Этии холобурдара:

Тохуз эр ³лµртим (Е 44, 3) – То±єус эри (боотуру) ³л³рдµм.

Мэн тохуз йэгэрми йыл шад олуртым (М Ха 9) - Мин уон то±єус сыл шад (титул) буолан олордум.

Доверь свою работу ✍️ кандидату наук!
Поможем с курсовой, контрольной, дипломной, рефератом, отчетом по практике, научно-исследовательской и любой другой работой



Поиск по сайту:







©2015-2020 mykonspekts.ru Все права принадлежат авторам размещенных материалов.