Мои Конспекты
Главная | Обратная связь


Автомобили
Астрономия
Биология
География
Дом и сад
Другие языки
Другое
Информатика
История
Культура
Литература
Логика
Математика
Медицина
Металлургия
Механика
Образование
Охрана труда
Педагогика
Политика
Право
Психология
Религия
Риторика
Социология
Спорт
Строительство
Технология
Туризм
Физика
Философия
Финансы
Химия
Черчение
Экология
Экономика
Электроника

Р инвестициялық ахуалының мәні мен факторлары және оны бағалау



Инвестициялық ахуал дегеніміз - инвестордың тиімді капитал салуға жұмсау саясаты, экономиканы мөдениетті барлық жағдай мен шараларды есепке алу. Басқаша айтқанда инвестициялық ахуалдың анықтамасы— инвестицияны бөлуте жайлы жағдай жасайтын капиталды сыртқа шығаратын елдердің экономикалық саяси табиғи ресурстардың және арнаулы іс-әрекеттің жиынтығын білдіреді. Бірақ біздің пікірімізше бұндай анықтама әлі толық емес. Көптеген шетелдік және жергілікті экономистер инвестициялық ахуал және сыртқы фактор түсігіне геосаяси орналасу орнын басқа ұлттық рыноктарға жақындығында қосады.

Еліміздің бизнес-ахуалын талдау барысында күрделі қаржы бөлудің барлық параметрлерін балмен бағалайды, содан кейін жалпы қорытындыға келтіреді. Қорытындысында инвестициялық тәуекел көрсеткіш немесе елдің инвестициялауға сенімділік көрсеткіші арқылы инвестициялық ахуалы сандық жағынан өлшеу мүмкін болады. Бұл көрсеткіштер инвесторлардың тәуекел мен шығынын сондай-ақ шетелдік капиталды тартуға тұтынушы елдің шығынын білдіреді.

Көптеген халықаралық қаржы ұйымдары, тәуелсіз рейтінгілік агенттіктер және ірі компаниялар әдетте 60- жылдар аяғында Р.Стобау ұсынған тәуекел үшін сыйлық әдісіне келеді. Ол ұсынған тәуекелді бағалаудың сандық әдісі инвестициялық климаттың өңделген үлгісін жасауға мүмкіндік береді. Бұл үлгі өз кезегінде капиталды тартудың негізделген стратегиясын жасауда маңызды орын алады. Үлгіні жасау инвесторға әсер ететін, оның көңіл-күйін дәлелді түсінуге жағдай жасайды. Факторлардың қозғаушы күші туралы жүйелі түсініктер береді: Американдық экономистер Р.Боддун және Я.Ригардсон "Фирмаға инвестициялауды не талап қойғанын білмей, кейбір жағдайда керісінше инвестицияны кері қайтаратын саясатты жасау мүмкін емес - деп көрсетеді. Әрине инвестициялаудың негізін талдап қорытындылаудың пайдасы бар. Бірақ шешім қабылдау себептері әр түрлі болады, өйткені компанияның ішкі фирмалық стратегиясы әр түрлі болады. Инвестиция ахуалын бағалау мегамаркетингпен байланысты. Оны ұлттық рыноктар ұлғайған сайын салыстырмалы түрде тартымдылығын бағалау қажет. Тауар өткізу мен шетке шығарудың, яғни капиталды шетке шығарудан гөрі жиі алдын алатын ескертіп, халықаралық маркетингті талдауды инвестициялық ахуалды таддаудың кұрамдас бөлігі ретінде қарауға болады. Күрделі қаржы салудың табиғатында, сауда қызметкерлеріне қарағанда инвестициялық ахуал ұзақ мерзімдік сипатта болады. Инвесторлардың күрделі қаржыны салып, одан әрі міндеттемеден бас тартып, тез арада қысқа мерзімдік іс-әрекеттерге көшуге мүмкіндігі жоқ. Сондықтан инвестициялық климатты талдау өте тынғылықгы және мұқиат қарауды талап етеді. Инвестициялық ахуалды жан- жақгы және соған сәйкес микро және макролық кіші және ауқымды дәрежеде қарастыру қажет. Инвестициялық ахуал кіші дәрежеде нақты шетеддік инвестор мен рыноктық шаруашылық тұлғаның, соның ішінде мемлекеттік мекеменің екі жақты қатысы арқылы көрінеді, елдегі нақгы саяси және әлеуметтік жағдайды бағалау арқылы жүзеге асырылады.

Макродәреже мен микродәреже арасында су айырылысы сияқгы қатал бөлініс жоқ. Олардың жиынтығында капитал салым жасауда жақсы ыңғайлы жағдай жасау үшін, оның басқару мекемелерінің елдегі біріккен саясаты ретінде ұстануға болады. Инвестиция ахуалдық экономикалық ортадағы алатын орнына біріншіден экономиканың жалпы жағдайы, қаржы жүйесі, валюталық-несиелік зерттеу, қолданып жатқан кедендік және салыктық жүйелер әсер етеді. Қаржы механизмінің жағдайы несиелік рейтингтің және оның банктердегі көрсеткіштерін білдіреді. Рейтинг қаржы рыногының даму дәрежесі және соған сәйкес халықаралық капитал рыногынан қаржылар тартуға әсерін тигізеді. Елдің рейтингісі неғұрлым жоғары болған сайын жалпы инвестициялық тәуекелділік төмен болады. Атап өтпесе болатын тағы бір жайт, бүгінде шетелдік компания (ТҮҚ) өзінің салалық өндірістік комплекісін қосымша жетілдіріп ұлғайту үшін шетелде қызмет атқарып жатқан кәсіпорындарға күрделі қаржы енгізу арқылы жүргізіп отыр. Сондықтан инвестициялық ахуалды бағалауға републикалар салаларының жағдайы ғана емес, экономикадағы кұрылымдық өзгерістер мемлекет иелігін алу мен жекешелендіру процесі, жұмыс істеп тұрған кәсіпорынды игеріп алу мүмкіндігі де әсер етеді. Шетел инвестициясын тартуға өте үлкен әсер ететін себептер ол ұлттық экономиканың даму деңгейі болып табылады.

Қазақстанда дамыған рыноктық инфрақұрылым әлі қалыптасқан жоқ, соның әсерінен күрделі қаржыны кәсіпкерлікке тарту кең таралмағаңдықтан және жаңа технологияны игеру де баяу жүріп жатыр. Инфрақұрылым "физикалық" ғана емес, сонымен қатар инвестицияны қайтару дәрежесін арттыруға қажетті "материалдық емес" бөліктерден де тұрады. Оған жаңа технология, рынок және бәсекенің даму бағыты туралы хабарламалардың қозғалыс жүйесі, жұмыс күшін дайындау бағдарламалары. Олар рыноктық инфрақұрылымның "матариалдық емес" бөлігі капитадды реттеудің басқару ұйымдастырушылық жүйесін жетілдіруде өте маңызды орын алады. Бизнес-ахуалдың бағалауға өндіріс шығыны көлеміне және жұмыс күші сапасына әсер ететін әлеуметтік жағдай тәртібі маңызды әсер етеді. Жұмыс күшінің жоғары дәрежелі мамандығына карамастан төмен болуы капиталдың органикалық құрылымын (С:У) төмендетеді, сөйтіп пайда нормасын көбейтетеді. Инвестициялық ахуалдың әлеуметтік жағы қоғамның делогиялық бірлігі дәрежесіне, жалпы алғанда жиі көрінетін қоғамдық сандық қатынастың жеке меншік сипатын береді. Мемлекеттік саясат шетелдік капитал салуына халықаралық келісімдердің дәстүрін сақтауға, қауіпсіздігін сақтауға жекеше роль атқаруға тиіс. Инвестициялық ахуал бүкіл күрделі қаржыны қабылдау жүйесін (КҚҚЖ) жетілдірудің методологиялық кілті. Ол институттық құрамымен бекітілген және комплекстік шара жүйесі деп анықтама беруге болады. ККҚЖ және инвестициялық ахуал өзара өте тығыз байланысты. КҚҚЖ инвестициялық ахуалдың құрамдас бөлігі болып есептеледі. Сонымен қатар, оның өз бетінше атқаратын орны бар, себебі инвестициялық ахуалдың қалыптасуына кері әсер етеді. Барлық елдерде КҚҚЖ-ның тиімді жолын іздестіруде ҚР—да соңғы кезге дейін ішкі жағдайдың әсерінен қалыптасқан шетелдік жұмысты және қабылдаудың үлгілі жүйесін жасауда айтарлықтай алға жылжу бар. Қазақстандық ККҚЖ шетелдік капиталды инвесторларды әр түрлі жолмен қауіпсіздеңдіруді қамтамасыз етумен тездетіп көбірек тартуға тырысты да, оның экономикалық жағы ескерілмеді. Сайып келгенде, КҚҚЖ мекемелерінің іс-әрекеттері қолайсыз жақтарға соқтырды. Одан басқа үкімет өзінің мемлекеттік мүлікті сыртқа басқаруға беру келісімдерін, басқа да шешімдерін бірнеше рет өзгертуге мәжбүр болды. Қазақстан Республикасында шетелдік инвестицияны басқару институтының қалыптасуы әлемдік рынокта капиталды сыртқа шығарушы елдер арасында кездесетін бәсекенің әсерінен жүріп жатыр. Соған қарамастан әлемде шетелдік инвестицияны тартудың басты аспаптарын үлестіреді. КҚҚЖ құрлымы негізі төмендегідей бөліктерден түрады:

- шетелдік күрделі қаржы салуды сенімді құқықгық қамтамасыз ету

- валюта-несиелік және қаржылық тетігі

- рыноктық реттеу әдісі

- қауіпсіздендіру және сақтаңдыру жүйесі, елдің экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз ету механизмі.

Дегенмен де бұл жағдайды түгелділігін, тиімділігін мемлекеттік баскару мекемелерінің құрылымын ұйымдастырып, жетіддіріп жақсартуға байланысты. Өмірде бос артық қаржы балмағандықтан шетелдік инвестициялық күрделі қаржыларға біз бұрынғыдан да көбірек мұқтажбыз. Барлық кәсіпорындар қарыздануда, мерзімі өтіп қайтарылмай жатқандары көп, соның нәтижесінде бұның барлығы отаңдық өнеркәсіпті мемлекеттік каржыландырудың іс жүзінде толық болып өндірістің құлдырауына әкеліп соқтыруда. Бұл қиыңдықтардың мәні өндірістің заттай факторларында негізгі қорлардың ескілігі елеулі сезілуден олардың тозу дәрежесі әжептеуір өсіп барады. Қазақстан қазір жаңа технология мен өте жетілген техникаға мұқтаж. Оны әкелуді шетелдік инвесторлар камтамасыз етуі мүмкін. Қазақстандық кәсіпорындар өзінің құрал-жабдықтарының тозуынан ғана емес, сонымен бірге басқада көптеген көрсеткіштер бойынша рыноктық экономика талаптарына сәйкес келмей отыр. Ондай кәсіпорындар жабылып жатыр немесе қайтадан рынокка сай құрылып, болмаса орнына жаңа өнеркәсіптер кұрылуы қажет. Ал, бұл көптеген инвестицияны тартуды талап етеді. Мына жағдайда да қоса айта кетуге болады. Еліміздің экономикасын тез жетілдіріп дамытуға тек ішкі жиынтық қор-қаражатының жетіспеуі ғана емес, сонымен
қатар бұрынғы КСРО-дан бөлінген мемлекеттермен Шығыс Европа
мемлекеттері сияқты рыноктың қалыптасуы әсер етеді.
Инвестициялық ахуал бұл рыноктық реформалардың жетілген
белгісі, дүние жүзілік бірлестіктің меншік кұқығының сенімді елдегі
жалпы жағдай да сенімді деуге болады. Республикада саясатшылар мен
экономистердің пікірінше шетелдік күрделі қаржыны тарту төмендегі
проблемаларды шешуге мүмкіндік береді: -сыртқа шығару мүмкіңдігінің артуы: -оны шикізат сипатынан арылту: -елдің сыртқа шығару қызметтерін күшейту және сыртқы рыноктағы үлесін арттыру: -сырттан әкелінетін өнімдерді дамыту: -өндірістің ғылыми техникалық деңгейі: -жаңа техника мен технология: -басқару әдісін өнім өткізу арқылы көтеру: -артта қалған және тоқырап ыдыраған аудандардың дамуына көмектесу: -ұлттық экономикада жаңа жұмыс орнын жасау: -қазіргі заманғы өндірістік және басқару мамандарын оқыту дайындау. Жоғарыда айтылған мақсатты белгілерді барлық дамыған және дамушы мемлекеттер пайдаланады.

Сөйтіп шетелдік инвестицияның қалыптасуына ыңғайлы жағдай жасау ұлттық және шетелдік инвесторлар қызметтерін біртіндеп сөйлестіруге әсерін тигізуде. Республика әлемдік практикада "ұлттық тәртіп" ретінде анықталған жағдайды анықтауға тырысуда. Қазіргі кезде шетелдік инвесторлар өте тиімді жағдайда тұр. Тек экономикалық және саяси елде таза ұлттық тәртіп болады және шетелдік инвесторға тиімді болады. Қазақстанда шетелдік инвесторлар сенімін пайдаланатын тыңғылықты экономикалық саясат қажет. Сол мерзім бітуіне сәйкес инвестициялаудың ескі тәртібін нақты "ұлттық тәртіп" негізі ретінде ұсынуға болады. Бүгінгі инвесторға жеткілікті дәрежеде ыңғайлы жағдай жасалуда және сыртқы инвесторлармен орын алған келіспеушіліктер жойылуда.

Инвестиция көлемінің динамикасынын бағалауға сүйене отырып Қазақстандағы инвестицияның талдауын жасауға болады. 1990 жылдардың басында жиынтық сұраныстың төмендеуіне инвестициялық сұраныстың төмендеуі байқалды. 1998 жылдары бұл жағдай дүниежүзілік, аумақтық және ресейлік қор нарықтарында дағдарысқа (кризис) дейін нашарлады.

Статистикалық деректері бойынша 1995-1996 жылдары терең инвестициялық дағдарыс болғанын көруге болады, мұнда, арзандату қарқыны ЖІӨ-ң төмендеу қарқынынан жоғары. 1997 жылдан 2004 жылға дейін ахуал өзгереді. Инвестиция көлемі тезірек жоғарылайды (1-кесте).

 

1-кесте – нақты ЖІӨ-ң ҚР-ғы инвестицияларының өзгеру динамикасы

Жылдар ЖІӨ-гі инв-р-ң үлес салмағы, % Нақты бағадағы ЖІӨ, млрд. тн. Нақты көлем индекстері алдыңғы жылға % Негізгі капиталға салынған инв-р, нақты бағада млрд. тн. Инв-р индексі, салыст. баға алдың. жылға салыс.баға., %
14,7 1014,2 91,8 148,6 57,5
8,4 1415,7 100,5 119,0 60,1
8,4 1672,1 101,7 139,8 111,6
15,2 1733,3 98,1 263,9 141,9
18,3 2016,5 102,7 369,0 133,0
22,9 2599,9 109,8 595,7 148,5
29,0 3250,6 113,5 943,4 144,7
29,1 3776,3 109,8 1100,0 110,6
28,8 4612,0 109,3 1327,9 116,6
27,6 5542,5 109,4 1530,6 110,6
Ескерту – статистика бойынша ҚР Агенттігінің мәліметтерімен құрылған

 

Инвестициялық сұраныс жағдаяттың (конъюктура) өзгеруіне әсер етеді. Оның әсері әр салаларда бірдей емес. Энергетикалық отын кешенінде оның икемділігі төмендеу және өңдеу өнеркәсіп салаларында жоғарырақ. Егер, соңғы 15 жылдағы инвестиция көлемінің динамикасын бақылайтын болсақ, онда келесідей көрініс аламыз: 1991-1996 жылдары – құлдырау; 1997-2001 жылдары – инвестиция өсуі; 2002-қазіргі кезге дейін - өсу қарқынының тұрақтануы. Инвестицияның салалық құрылымын талдауы өндіруші салалар жағына қарай ауытқуды көрсетеді. Сонда, 1998 ж. мұнай өндіру мен кен өндіруге инвестицияның жалпы көлемінің 34,5 % келді, ал басқа салаларға тек 25 %, сәйкесінше 2003 ж. 32,8 % және 31,5 %.

Инвестиция құрылымындағы сәйкессіздіктер тиімділік деңгейі бойынша салалар дифференцияларының күшеюіне алып келмеуге болмайды. Жоғарырақ тиімділік кен өндіру салаларында, кері тиімділік химиялық өнеркәсіпте және машина мен жабдықтар өндірісінде.

Қазақстандағы институционалды инвесторларға коммерциялық банктер, сақтандыру компаниялары, инвестиция және зейнетақы қорлары жатады. Бұл институттардың инвестициялық ролі мыналарға негізделеді:

- ақша қаражаттарының дәстүрлі салалардан жаңаларға, яғни, бос ақша қаражаттарын аккумуляциялау, инвесторларды қаражаттардың тиімді пайдалану туралы хабардар ету, тәуекелдерді басқару, тәуекелдерді сақтандыру бойынша қызмет көрсетулерді кеңейту, үрдістерді мамандандыру арқылы тиімдіректеріне ауысу;

- жаңа кәсіпорындарды ұйымдастыру және оларды басқаруда қатысу, несиелеу жүйесін жақсарту жолымен тұтыну белсенділігін және инвестициялық сұранысты ынталандыру.

Институционалды инвесторлар ортасында көбірек дамыған институттар банктер болып табылады. 2005 жылдың соңына қарай республикада 34 екінші деңгейлі банктер жұмыс істеді. 2005 жылдың 1 қарашасына банк секторының жеке капиталының жиынтық есебі капиталы 486,3 млрд. теңгені құраған. Банктердің жиынтық активтері 3871,2 млрд. теңгені құрайды. Несиелік салымдардың көлемі 2001 жылдан 4 есеге өсіп, 2005 жылдың маусым айына 1901,9 млрд. теңге болған.

Екінші деңгейлі банктер несиелерінің құрылымын талдау несиелеу объектілер кескінінде (в разрезе) келесі тенденцияларды анықтады. Айналым құралдарын сатып алуға несиелер ең көп үлес салмақты қамтиды – 2000 жылы 81 % және 2005 жылдың маусымында 57 % , позитив ретінде соңғы 5 жылда 24 % құлдырау тенденциясын айтып кетуге болады. Негативті болып негізгі қорларды сатып алуға несиелердің төмен деңгейі келеді, соңғы 5 жылда шамамен – 5,6 %, бірақ, осы көрсеткіш өсуінің оң динамикасын айта кеткен жөн – 2000 жылы 2,7 %-дан 2004 жылы 9,4 % (3,4 есеге өскен). Жаңа құрылыс пен реконструкцияға несиелер жағдайы: 2000-2005 жылдар аралығында несиелер көлемі 1 % -дан 5,9 %-ға өскенмен төмен деңгейде қалып отыр. Сонда, екінші деңгейдегі банктер қызметі, бір жағынан, инвестициялық саясаттың мақсаттарына сай келмейді, ал екіншіден, банктер институционалды инвестициялардың ішінде ең дамығандары бола отырып өз потенциалын жеткіліксіз пайдаланады.

Қазақстанның даму банкі мемлекеттік институционалдық инвесторлардың бірі болып табылады. Қазақстанның Даму Банкінің үш жылдық тәжірибелік жұмысы кезінде қаржыландыруға 55 инвестициялық жобалар мен экспорттық оперциялар, 1033,5 млн. АҚШ доллары Банк қатысуымен 555,7 млн. АҚШ доллары эквиваленттік жалпы соммаға, мақұлданған және қабылданған. Осы жобаларды жүзеге асыру 60 мың жаңа жұмыс орындарын ашуға мүмкіндік береді.

Қазақстанның Даму Банкі – “ұзын” инвестициялық жобаларды (20 жылға дейін) ең төмен пайызға (орташа 8-9 жылдық пайыз) несиелейтін, бүгінгі таңда Қазақстандағы жалғыз қаржылық институт. 2002 жылдан бастап Даму Банкі ел экономикасының нақты секторын несиелеу көлемін үнемі үлкейтіп отырады. Жылдық өсім шамамен 100 % құрайды. Даму банкінде ең аз маржа – 1,4 - 1,5 %, коммерциялық банктерде – 5-6 %.

Инвестициялық қорлар инфрақұрылымдық облигациялар арқылы салымдар жасайды. Мемлекет жеке сектордың бос ақша қаражаттарын ірі инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыру үшін – электр желілерінің құрылысы, машина құрылыстық газ және мұнай құбырлары, темір және автокөлік жолдарын – мобильдеу негізгі мақсаты болып табылады. Оның бірінші жобасы Шар - Өскемен теміржолдарын салу, кезекте – Жезқазған-Бейнеу теміржолының құрылысы, Солтүстік-Батыс электр желілері және тағы да басқа.

Қазақстандағы институционалды инвесторларға жинақтаушы зейнетақы қорлары 2005 жылдың аяғына салымшыларының зейнетақы жинақтары 610,3 млрд. теңгені құрады, ал, зейнетақы жинақтарының жалпы соммасындағы таза инвестициялық табыстың үлесі 23,7 % құрайды.

Жинақтаушы зейнетақы қорларының инвестициялық қызметінің талдауы келесі көріністі бейнелейді. Мемлекеттік құнды қағаздарға инвестициялар үлесі төмендеді, сонымен қатар ҚР-ң қаржы Министрлігінің құнды қағаздарына 2001 жылы 53,8 %-дан 2005 жылы 24,4 %-ға дейін. Шетел имитенттерінің құнды қағаздарына салымдар 2001 жылы 3 % -дан 2005 жылы 2 %-ға дейін азайды, сонымен қатар, халықаралық қаржы ұйымдарының құнды қағаздарына 2001 жылы 3,6 %-дан 2005 жылы 0,6 %-ға дейін. Толықтай, мұны біз позитивті динамика ретінде бағалаймыз, немесе шетел активтеріне инвестицияларды кеңейту ресми ұзақмерзімді капиталды шығаруға жағдай жасайды деп есептейміз.

Отандық экономикалық агенттердің мемлекеттік емес құнды қағаздарына инвестициялардың өсуін оң тенденция ретінде қарастырамыз: 2000 жыл 23,2 %-дан 2005 жылы 34,6 % -ға дейін.

Экономиканың нақты секторындағы №1 артықшылық Каспий теңізінің Қазақстандық секторын меңгерудің мемлекеттік бағдарламасын жүзеге асыру болып келеді. Бұл құжат, 2003 жылы мамырда Президент Жарлығымен бекітілген, елдің мұнай салаларын 2015 жылға дейін дамытуды болжайды. Сонымен қатар, оның бағыттарына халықаралық ынтымақтастық, көмірсутекті кешенді және қалдықсыз пайдалануға келісім шарттар жасау арқылы елдің тәуекелін азайту.

 




Поиск по сайту:







©2015-2020 mykonspekts.ru Все права принадлежат авторам размещенных материалов.